የወርቅ ጌጣጌጥ ግዢና ሽያጭ ሒሳብ፦ የእጅ ሥራ ዋጋ፣ የዋጋ ልዩነት፣ መልሰው ሲሸጡ ለምን ያንሳል

ጌጣጌጥ ቤት ሄደው የወርቅ ሐብል ሲገዙ የሚከፍሉት ገንዘብ ከሁለት ክፍል የተሠራ ነው፦ የወርቁ ዋጋ (ሱቁ በዚያ ቀን ለዚያ ካራት የሚሸጥበት የአንድ ግራም ዋጋ × የጌጡ ክብደት) እና የእጅ ሥራ ዋጋ። ያንኑ ጌጥ መልሰው ሊሸጡ ሲሄዱ ግን ሱቁ የሚጠቀመው ሌላ፣ ዝቅ ያለ «የመግዣ» ዋጋ ነው፤ እሱንም እንደገና በተመዘነው ክብደት ያባዛል። ለእጅ ሥራው የከፈሉት ገንዘብ በዚህ ሒሳብ ውስጥ ቦታ የለውም።

ስለዚህ ጌጣጌጥ ገዝቶ መልሶ መሸጥ ቢያንስ በሁለት ቦታ ያስከስራል፦ የእጅ ሥራው ዋጋ እና በሱቁ የመሸጫና የመግዣ ዋጋ መካከል ያለው ልዩነት። የወርቅ ዋጋ የእነዚህን ሁለቱን ድምር ካልተሻገረ እኩል እንኳ አይወጡም። ከታች በአንድ ግምታዊ ሐብል ሒሳቡን እንሠራለን፤ ቀጥሎ ከመግዛትና ከመሸጥ በፊት ምን መጠየቅ እንዳለብዎ እንዘረዝራለን።

በአንድ ሐብል እንሥራው፦ ግዢ፣ በዚያው ቀን መሸጥ፣ እኩል ለመውጣት ስንት መጨመር አለበት

ከታች ያሉት ቁጥሮች በሙሉ ግምታዊ ናቸው። ሒሳቡን ለማሳየት ብቻ የተመረጡ እንጂ የየትኛውም ሱቅ ወይም የየትኛውም ቀን ዋጋ አይደሉም። ምሳሌው በብርና በግራም ነው፤ በውጭ አገር በዶላር ወይም በፓውንድ ቢገዙ፣ ሱቁም በአውንስ ቢጠራ፣ አሠራሩ አይለወጥም። መለኪያ መቀየር ካስፈለገ የወርቅ መለኪያ መቀየሪያውን ይጠቀሙ።

• ግምታዊ የሱቁ ዋጋ ለ21 ካራት፦ መሸጫ በግራም 18,000 ብር፣ መግዣ (ሱቁ ከእርስዎ ሲገዛ) በግራም 16,400 ብር።
• 10 ግራም የሚመዝን የ21 ካራት ሐብል ገዙ እንበል፤ ሱቁ የእጅ ሥራ ዋጋ 15,000 ብር ጠራ።

የግዢው ጠቅላላ ዋጋ፦ 10 × 18,000 = 180,000፤ ከእጅ ሥራው 15,000 ጋር 195,000 ብር።

በዚያው ቀን መልሰው ቢሸጡ፦ 10 × 16,400 = 164,000 ብር። የወርቅ ዋጋ ምንም አልተንቀሳቀሰም፣ ግን 31,000 ብር ጎደለ — ከከፈሉት 16% ገደማ። ከዚህ ውስጥ 15,000ው የእጅ ሥራ፣ 16,000ው የሁለቱ ዋጋዎች ልዩነት ነው።

እኩል ለመውጣት፦ የከፈሉትን ጠቅላላ በክብደቱ ያካፍሉ፤ 195,000 ÷ 10 = በግራም 19,500 ብር። ማለትም የሱቁ የመግዣ ዋጋ ከ16,400 ወደ 19,500 መውጣት አለበት — 19% ገደማ ጭማሪ — ያን ጊዜ ሲሸጡ ገና እኩል ይወጣሉ። የሚነጻጸረው ከመግዣው ዋጋ ጋር እንጂ በገዙበት ቀን ከሰሙት የመሸጫ ዋጋ ጋር አይደለም።

ይህ ማካፈል በማንኛውም ጌጥ ላይ ይሠራል፦ እኩል የሚያስወጣ የመግዣ ዋጋ = የከፈሉት ጠቅላላ ÷ ክብደት። ሁለቱም ቁጥሮች ደረሰኝዎ ላይ ካሉ፣ በስልክዎ ካልኩሌተር ብቻ ያ ጌጥ «እንደ ኢንቨስትመንት ሳይከስር» ለመሸጥ ምን ያህል እንደሚቀረው ያያሉ።

መልሰው ሲሸጡ ገንዘቡ የሚያንሰው በየትኞቹ ሦስት ቦታዎች ነው

1. የመግዣ ዋጋው ሌላ ቁጥር ነው

የወርቅ ሱቅ ቢያንስ ሁለት ዋጋ ይይዛል፦ ለእርስዎ የሚሸጥበትና ከእርስዎ የሚገዛበት። አንዳንዱ ሱቅ ለእያንዳንዱ ካራት የተለየ ዋጋ አለው። እርስዎ ሲሸጡ የሚመለከትዎ የመግዣው ነው። ቆጣሪው ፊት ሆነው «ይህ በየትኛው ዋጋ ነው የሚሰላው? በግራም ስንት ነው?» ብለው ይጠይቁ፤ በስልክ ወይም በወሬ የሰሙትን «የዛሬ ዋጋ» ብቻ ይዘው አይደራደሩ።

2. የእጅ ሥራው አይመለስም

የእጅ ሥራ ዋጋ የከፈሉት ለሥራውና ለዲዛይኑ እንጂ ለወርቁ አይደለም፤ ሱቁ ሲገዛ የሚቆጥረው ወርቁን ብቻ ነው። አሮጌ ጌጥ ይዘው «በአዲስ ለመቀየር» ሲሄዱ አንዳንድ ሱቆች በአዲሱ የእጅ ሥራ ላይ ቅናሽ ያደርጋሉ፤ ያ ግን የሱቁ የራሱ ሁኔታ ነው፣ ወጥ ደንብ የለውም። ለማወዳደር ሁለቱን ቁጥሮች ለየብቻ ይጠይቁ፦ «አሮጌውን በስንት ይገዙታል?» እና «የአዲሱ የእጅ ሥራ ስንት ነው?»። «ልዩነቱን ይህን ያህል ይጨምሩ» የሚል አንድ ቁጥር ብቻ ሲሰጥዎ ሁለቱ ተደባልቀዋል።

3. ክብደትና ካራት እንደገና ይለካሉ

ሱቁ በፊትዎ እንደገና ይመዝናል። ለዓመታት የተለበሰ ጌጥ ይበላል፤ ድንጋይ፣ ዕንቁ ወይም ወርቅ ያልሆነ ክፍል ካለው፣ ያ ክፍል በወርቅ ክብደት አይቆጠርም። ካራት የወርቁን ድርሻ ይነግራል፦ 21 ካራት ማለት ከ24 ክፍል 21ዱ ወርቅ ነው፣ ማለትም 87.5%፤ 18 ካራት ደግሞ 75%። ስለዚህ 4 ግራም የሚመዝን የ18 ካራት ቀለበት ውስጥ ያለው ንጹሕ ወርቅ 3 ግራም ገደማ ብቻ ነው፣ የመግዣ ዋጋውም ከ21 ወይም ከ24 ካራት ሊለይ ይችላል። ሱቁ ድንጋዩን ጨምሮ በጠቅላላ ክብደት ነው ወይስ ቀንሶ የሚያሰላው፣ ካራቱንስ በምን እንደሚያረጋግጥ ግልጽ እንዲያደርግ ይጠይቁ።

የወርቅ ጌጣጌጥ ከመግዛትዎ በፊት እነዚህን አራት ጥያቄዎች ይጠይቁ

1. የእጅ ሥራው እንዴት ይሰላል? ለአንድ ጌጥ ቁርጥ ዋጋ፣ በግራም፣ ወይስ ከጠቅላላው በመቶኛ? ሦስቱ አሠራሮች በተለያየ ክብደት ላይ በጣም ይራራቃሉ፤ ሁለት ሱቆችን ለማወዳደር ይህን ማወቅ ግድ ነው።
2. ዋጋው ታክስን ያካትታል? ተጨማሪ እሴት ታክስ በጠቅላላው ዋጋ ላይ ነው ወይስ በከፊሉ ላይ ብቻ — እንደ አገሩ ሕግ ይለያያል። ዋጋ ሲጠራልዎ «ታክስ ጨምሮ ነው?» ብለው ይጠይቁ፣ ደረሰኝ እንደሚሰጥዎም ያረጋግጡ፤ አለዚያ ሲከፍሉ ያልጠበቁት ቁጥር ሊመጣ ይችላል።
3. ክብደትና ካራት የት ይጻፋሉ? ደረሰኙ ወይም የዋስትና ወረቀቱ ክብደቱን (በግራም፣ ከነጥብ በኋላ ሁለት አኃዝ) እና ካራቱን (ለምሳሌ 18፣ 21፣ 24) መያዝ አለበት። ድንጋይ ያለበት ጌጥ ከሆነ የወርቁ ክብደት ለብቻው ቢጻፍ ይሻላል።
4. ወደዚሁ ሱቅ መልሼ ብሸጥ እንዴት ይሰላል? በየትኛው ዋጋ፣ ተጨማሪ ተቀናሽ ክብደት ወይም ክፍያ አለ ወይ፣ ምን ይዤ ልምጣ? ሻጩ ዛሬ ትክክለኛ ቁጥር መናገር ባይችልም ደንቡን ቢያውቁ በቂ ነው።

ደረሰኝ እንዴት ይያዝ፦ ወርቁና የእጅ ሥራው ለየብቻ

የትም ቢገዙ ደረሰኙ ላይ የወርቁ ክብደት፣ ካራትና ዋጋ እና የእጅ ሥራው ዋጋ ለየብቻ ቢጻፉ ይመረጣል። ሱቁ አንድ ጠቅላላ ቁጥር ብቻ ከጻፈ ከመክፈልዎ በፊት እንዲለያየው ይጠይቁ፤ ያን ጊዜ መጠየቅ ከወራት በኋላ ከመጠየቅ በጣም ይቀላል።

ይህ ወረቀት ወደፊት ሲሸጡ፣ ትርፍ አገኘሁ ወይስ አላገኘሁም ብለው ሲያሰሉ፣ ከሱቁ ጋር ሲከራከሩ፣ ወይም በውጭ አገር ግብር ሲሞሉ የግዢ ወጪዎን የሚያሳይ ዋናው ማስረጃ ነው። በስልክዎ ፎቶ አንሥተው ያስቀምጡ፣ ወረቀቱን ደግሞ ከጌጡ ሳጥን ጋር ያኑሩ።

አሮጌ ጌጥ ሊሸጡ ሲሄዱ፦ ከቤት ከመውጣትዎ በፊትና ቆጣሪው ላይ

ከመውጣትዎ በፊት፦ የሚሸጧቸውን ጌጦች በካራት ይለዩ — 24 ካራት ለብቻ፣ 21 ካራት ለብቻ፣ 18 ካራት ለብቻ፣ ድንጋይ ያለበት ለብቻ። የግዢ ደረሰኝ ካለዎት ይያዙ። ሱቁን ደውለው የዕለቱን የመግዣ ዋጋና ምን መታወቂያ እንደሚያስፈልግ ይጠይቁ።

ቆጣሪው ላይ፦ ሲመዘን ይመልከቱ፤ ሚዛኑ የሚያሳየው በግራም መሆኑን ያረጋግጡ። እያንዳንዱ ዓይነት ለብቻ ይመዘን፣ ለብቻ ዋጋ ይውጣለት። ጠቅላላው ሲነገርዎ «ክብደት × የመግዣ ዋጋ = መጠን» በጽሑፍ እንዲሰጥዎ ይጠይቁ።

በትክክል መሰላቱን እንዴት ያውቃሉ፦ ወረቀቱ ላይ ያለውን ክብደት በዋጋው ያባዙ፣ ከመጠኑ ጋር እኩል መሆኑን ይዩ። ቀጥሎ ያንኑ ክብደት ደውለው በሰሙት የመግዣ ዋጋ ያባዙ፤ ልዩነቱ ትልቅ ከሆነ ሻጩ የቀነሰውን አንድ በአንድ እንዲያብራራ ይጠይቁ። ማብራራት ካልቻለ ዛሬ አይሽጡ፣ ሌላ ሱቅ ይጠይቁ። በአንድ ቀን ውስጥ ዋጋ ሊንቀሳቀስ ይችላል፤ ያልገባዎትን ሒሳብ ተቀብሎ ከመሸጥ ግን ይሻላል።

በወርቅ ጌጣጌጥ ሽያጭ ትርፍ ካገኙ ግብር መክፈል አለብዎት?

መልሱ በግብር ነዋሪነትዎ አገር ይወሰናል። ሁለቱን ዋና አንባቢዎች ለይተን እንመልከት።

ኢትዮጵያ ውስጥ የሚኖሩ ከሆነ

የፌዴራል የገቢ ግብር አዋጅ ቁ. 979/2016 (እ.ኤ.አ.) ሀብት ሲሸጥ በሚገኝ ትርፍ ላይ ግብር የሚጥለው ክፍል፣ በሕግ ባለሙያዎች ማብራሪያ መሠረት፣ የሚመለከተው ሕንፃና ሌሎች የማይንቀሳቀሱ ንብረቶችን፣ እንዲሁም አክሲዮንና ቦንድን ነው፤ የግል ጌጣጌጥ በዚያ ዝርዝር ውስጥ አልተጠቀሰም። ይህ ግን «ምንም ጉዳይ የለውም» ማለት አይደለም፦ አዋጁ በማሻሻያ አዋጅ ቁ. 1395/2017 ዓ.ም. (እ.ኤ.አ. 2025) ተሻሽሏል፤ ወርቅ ደጋግመው እየገዙ የሚሸጡ ከሆነ ደግሞ ጥያቄው ወደ ንግድ ገቢ ይዞራል። የራስዎን ሁኔታ የሚያረጋግጠው የገቢዎች ሚኒስቴር ወይም የአካባቢዎ የገቢ ቢሮ ነው።

በአሜሪካ የሚኖሩ ከሆነ

የአሜሪካ የገቢ አገልግሎት (IRS) Topic 409 ገጽ ለግል ጥቅም የሚውሉ ዕቃዎችን «capital asset» ብሎ ይቆጥራል፤ ከገዙበት ዋጋ በላይ ከሸጡ ልዩነቱ ትርፍ ነው። ያው ገጽ ከ«collectibles» (ሳንቲምና የሥነ ጥበብ ሥራን በምሳሌ ይጠቅሳል) የሚገኝ የተጣራ ትርፍ ከፍተኛው 28% ግብር እንደሚጣልበት ይናገራል፤ የአሜሪካ የግብር ሕግ ክፍል 408(m) ደግሞ «collectible» ብሎ ከሚዘረዝራቸው ውስጥ «any metal or gem» ይገኝበታል። በተቃራኒው፣ በግል ጥቅም ዕቃ ሽያጭ የደረሰ ኪሳራ ከግብር አይቀነስም — ጌጡን ከከፈሉት በታች መሸጥዎ ግብርዎን አይቀንስም። ጌጣጌጥዎ በየትኛው ምድብ እንደሚገባና ቅጹ እንዴት እንደሚሞላ ከግብር አዘጋጅዎ ጋር ያረጋግጡ።

በሌላ አገር የሚኖሩ ከሆነ ደንቡ ይለያያል፤ አንዳንድ አገሮች ለግል ዕቃ ሽያጭ ከግብር ነፃ የሆነ ገደብ አላቸው። የሚኖሩበትን አገር የግብር ባለሥልጣን ሲጠይቁ «የግል የወርቅ ጌጣጌጥ ሸጥኩ፣ የግዢ ደረሰኝ አለኝ (ወይም የለኝም)፣ በዚህ ዋጋ ሸጥኩ» ማለት በቂ ነው፤ የባንክ የይለፍ ቃል ወይም የመለያ መረጃ መስጠት አያስፈልግም። ግብሩ በየትኛውም አገር ቢሆን፣ የግዢ ደረሰኝ መያዝ የሚጎዳበት ሁኔታ የለም።

ሒሳቡ አልተዋጠልኝም፣ ከሱቁ ጋር መስማማት አልቻልኩም — ማንን ልጠይቅ

መጀመሪያ ክብደት፣ የአንድ ግራም ዋጋና ተቀናሾች የተጻፉበት ወረቀት ከሱቁ ይውሰዱ፤ ለማንኛውም ቅሬታ መነሻው ይህ ነው። በሚዛን ወይም በዋጋ አሰላል ከሱቁ ጋር ካልተግባቡ፣ ኢትዮጵያ ውስጥ በአዋጅ ቁ. 813/2013 (እ.ኤ.አ.) የተቋቋመው የንግድ ውድድርና የሸማቾች ጥበቃ ባለሥልጣን ወይም የክልልዎ/የከተማዎ ንግድ ቢሮ ቅሬታ ይቀበላሉ። በውጭ አገር ከገዙ፣ የዚያ አገር የሸማቾች ጥበቃ ተቋም ነው። የሱቁን ስም፣ ቀኑን፣ ወረቀቱ ላይ ያሉትን ክብደትና መጠን ይዘው ያቅርቡ። ወረቀቱ ግልጽ ሳይሆን ከከፈሉ በኋላ ማስረዳት ከባድ ነው፤ ቆጣሪው ላይ እንዲያረጋግጡ ያልነው ለዚህ ነው።