સોનું રાખવાની પાંચ રીત — કઈ ક્યારે વાપરવી

«સોનું લેવું છે» એટલું નક્કી કરવું સહેલું છે. અઘરો ભાગ પછી આવે છે: કઈ રીતે? અને એ પસંદગી પરિણામ પર ધારો એના કરતાં ઘણી વધારે અસર કરે છે — ભાવ એ જ હોય તોય તમારા હાથમાં આવતી રકમ રીત પ્રમાણે નોંધપાત્ર રીતે બદલાય છે.

આ લેખ ભાવની આગાહી કરતો નથી. એ પાંચ રીતોને ચાર માપદંડ પર મૂકે છે: શરૂઆતનો ખર્ચ, સાચવવાનું જોખમ, વેચતી વખતે શું થાય, અને કોણ નિયમન કરે છે.

એક નજરમાં આખી સરખામણી

છેલ્લી કૉલમ સૌથી ઓછી ધ્યાનમાં લેવાય છે અને સૌથી વધારે મહત્ત્વની છે. બાકીના ચાર માપદંડ પૈસાના છે; નિયમનનો સવાલ «કંઈ ખોટું થાય તો કોની પાસે જવું» નો છે.

ઘરેણાં: વપરાશ છે, રોકાણ નહીં

લગ્ન માટે, પહેરવા માટે ઘરેણાં લેવાં — એમાં કશું ખોટું નથી. ભૂલ ત્યારે થાય છે જ્યારે એને રોકાણના ખાનામાં ગણવામાં આવે છે.

કારણ ઘડામણ છે. એ ડિઝાઇન અને કારીગરીની કિંમત છે, ધાતુની નહીં — અને વેચતી વખતે ઝવેરી માત્ર ધાતુનું વજન અને શુદ્ધતા ગણે છે. ડિઝાઇનના પૈસા પાછા આવતા નથી. GST પણ પાછો આવતો નથી. એટલે ભાવ વધ્યા પછી પણ ઘણી વાર તમે ત્યાં જ ઊભા હો છો.

એક વ્યવહારુ સૂચન: ઘરેણાં અને રોકાણનું સોનું બે અલગ ખાનામાં રાખો. ઘરેણાં પહેરવા માટે — એનો હિસાબ «વપરાશ» માં. રોકાણ માટે ETF કે SGB — એનો હિસાબ «રોકાણ» માં. ભેગું ગણવાથી બંને વિશે ખોટો અંદાજ બંધાય છે.

સિક્કા અને લગડી: સાદું, પણ સાચવવાનું તમારું

ઘડામણ નહીંવત્ હોવાથી ઘરેણાં કરતાં ઘણું સસ્તું પડે છે. પણ બે વાત ધ્યાનમાં રાખવી:

• લોકરનું ભાડું પણ ખર્ચ છે. ઘરમાં રાખવું હોય તો ચોરીનું જોખમ તમારું; વીમો લેવો હોય તો એ ય ખર્ચ.
• ક્યાંથી ખરીદ્યું એ યાદ રહે. બિલ અને હોલમાર્ક સાચવો — વેચતી વખતે એ જ ભાવ નક્કી કરે છે.

ગોલ્ડ ETF: રોકાણ માટે સૌથી સીધો રસ્તો

ડિમેટ ખાતું હોય તો શેરની જેમ ખરીદાય-વેચાય. ઘડામણ નહીં, ચોરીનું જોખમ નહીં, શુદ્ધતાનો સવાલ નહીં, અને બજારના કલાકોમાં તરત વેચી શકાય.

ખર્ચ એક જ છે: વાર્ષિક ખર્ચ ગુણોત્તર, જે રોજેરોજ NAV માંથી કપાય છે. ભારતનાં મોટાં ગોલ્ડ ETF માં એ અત્યારે લગભગ 0.6%–0.7% ની આસપાસ ચાલે છે — ફંડે ફંડે ફરક પડે છે અને વખતોવખત બદલાય છે, એટલે ખરીદતાં પહેલાં ફંડના પોતાના પાના પરથી ચાલુ આંકડો જોઈ લેવો. એ કેટલો અસર કરે છે એ ETF ખર્ચ ગણક માં જોઈ શકાય. બે ફંડ સરખાવતી વખતે ખર્ચ ગુણોત્તર ઉપરાંત ફંડનું કદ અને રોજનું વેપાર પ્રમાણ પણ જુઓ — બહુ ઓછું વેપાર થતું ફંડ વેચતી વખતે ભાવ ખવડાવે છે.

સોવરિન ગોલ્ડ બોન્ડ: નવા હપ્તા બંધ, અને બજારમાંથી લેનારા માટે એક નવી જાળ

RBI બહાર પાડતું હતું. ખાસિયત બે હતી: ભાવવધારા ઉપરાંત વાર્ષિક વ્યાજ, અને પૂરી મુદતે નફા પર કર નહીં. સોનું રાખવાની બીજી કોઈ રીતમાં આ બેમાંથી એકેય નથી. સાચવવાનું જોખમ પણ નથી.

પણ નવા હપ્તા હવે નીકળતા નથી. છેલ્લો હપ્તો ફેબ્રુઆરી 2024 માં આવ્યો હતો; સરકારે યોજના નવા રોકાણ માટે બંધ કરી છે — કારણ સીધું છે, સોનું મોંઘું થતું ગયું એમ સરકાર માટે આ ઉધાર બહુ મોંઘું પડવા લાગ્યું. જૂના બોન્ડ ચાલુ રહે છે: વ્યાજ મળતું રહેશે અને મુદતે મૂળ શરતો પ્રમાણે પાકશે.

જૂના બોન્ડ શેરબજારમાં ખરીદી શકાય છે. અને અહીં જ નવી વાત છે, જે ઘણા લેખોમાં હજી જૂની લખેલી મળશે:

ડિજિટલ ગોલ્ડ: સગવડ સામે એક છુપાયેલી કિંમત

એપ પર ₹100 થી પણ સોનું ખરીદી શકાય — સગવડ ખરેખર મોટી છે. પણ એક વાત જાહેરાતોમાં આવતી નથી:

પાંચમો માપદંડ: કર

ઉપર ચાર માપદંડ પર સરખામણી કરી. પાંચમો એક છે જે કોષ્ટકમાં સહેલાઈથી બેસતો નથી, પણ રકમ મોટી થાય ત્યારે બાકીના ચારેય કરતાં વધારે ફરક પાડે છે — કર. અને એ બે જગ્યાએ લાગે છે: ખરીદતી વખતે એક વાર, વેચતી વખતે બીજી વાર.

ખરીદતી વખતે: ભૌતિક સોના પર અને ડિજિટલ ગોલ્ડ પર સોનાની કિંમતના 3% GST લાગે છે; ઘરેણાંમાં ઘડામણ બિલમાં અલગ બતાવી હોય તો એના પર વધારાનો 5%. આ પૈસા પાછા આવતા નથી — ભાવ 3% વધે ત્યારે તમે માંડ સરભર થાઓ છો, નફો ત્યાંથી શરૂ થાય છે.

વેચતી વખતે: દર બધે એકસરખો 12.5% છે, પણ ઘડિયાળ જુદી ચાલે છે. ગોલ્ડ ETF શેરબજારમાં નોંધાયેલું હોવાથી એને 12 મહિને «લાંબા ગાળા» નો દરજ્જો મળી જાય છે; ભૌતિક અને ડિજિટલ સોનાને એ માટે 24 મહિના ખેંચવા પડે છે.

કરના દર અને મુદત બજેટે બજેટે બદલાય છે — ઉપરના આંકડા 2026-09 માં ચકાસેલા છે. વેચતાં પહેલાં આવકવેરા વિભાગના સત્તાવાર પાના પરથી ચાલુ નિયમ જોઈ લેવો, અથવા કર સલાહકારને પૂછવું.

તો કઈ રીત કોના માટે

• પહેરવા માટે → ઘરેણાં. રોકાણના હિસાબમાં ન ગણો.
• રોકાણ માટે, નિયમિત ખરીદી → ગોલ્ડ ETF. ખરીદી પર 3% નથી, કરની ઘડિયાળ અડધી છે, અને SEBI ના દાયરામાં છે.
• બે વર્ષથી ઓછા સમય માટે રાખવાનું હોય → ETF જ, ભૌતિક નહીં. 24 મહિનાની ઘડિયાળ પૂરી ન થાય તો આખો સ્લેબ દર લાગે છે.
• ભેટ કે પરંપરા → સિક્કા.
• જૂનો SGB બજારમાંથી → વ્યાજ અને ભાવની ગણતરી બેસે તો જ. કરમુક્તિ મળશે એ આશાએ નહીં — હવે એ મૂળ ખરીદનારને જ મળે છે.

અને એક વાત જે પાયાના લેખમાં વિગતે છે: નવું ખરીદતાં પહેલાં ઘરમાં પહેલેથી પડેલું સોનું ગણી લો. ઘણા ગુજરાતી પરિવારોમાં એ પહેલેથી કુલ સંપત્તિનો મોટો હિસ્સો હોય છે — એવા ઘરમાં સાચો સવાલ «કઈ રીતે ઉમેરવું» નહીં, «ઉમેરવાની જરૂર છે ખરી?» હોય છે.

આ લેખ સામાન્ય માહિતી માટે છે; રોકાણ, કરવેરા કે કાનૂની સલાહ નથી. GST, આયાત જકાત અને મૂડી નફાના નિયમો બદલાય છે અને રાખવાની રીત પ્રમાણે જુદા પડે છે — નિર્ણય લેતાં પહેલાં સરકારી સ્રોત તપાસો અથવા યોગ્ય સલાહકારની મદદ લો. સોનાનો ભાવ ઘટી પણ શકે છે.