ETF એટલે શું — અને «ETF એટલે ઇન્ડેક્સ ફંડ» કેમ ખોટું છે
ETF નું પૂરું નામ છે Exchange-Traded Fund — «એક્સચેન્જ પર ખરીદ-વેચાણ થતું ફંડ». નામમાં જ એની આખી વ્યાખ્યા છે, અને ત્યાં જ સૌથી મોટી ગેરસમજ પણ છુપાયેલી છે.
ઘણા લોકો «ETF» સાંભળીને આપોઆપ સમજી લે છે: ઓછો ખર્ચ, ઇન્ડેક્સ અનુસરતું, વૈવિધ્યસભર, લાંબા ગાળે સલામત. આ ધારણા જ નુકસાનની સૌથી સામાન્ય શરૂઆત છે.
ETF એ ખરીદ-વેચાણની રીત વર્ણવે છે — શેરની જેમ બજારના કલાકોમાં ભાવે ખરીદાય-વેચાય. એ રોકાણની વ્યૂહરચના વર્ણવતું નથી. બજારમાં ઇન્ડેક્સ ન અનુસરતાં active ETF પણ છે, અને એવાં ETF પણ છે જે ઇન્ડેક્સના રોજના બે-ત્રણ ગણા બદલાવ પકડે છે અને લાંબા ગાળે મૂળ ઇન્ડેક્સથી બહુ દૂર ભટકી જાય છે.
મૂળ વિચાર: એક ખરીદીમાં ઘણી કંપનીઓ
ધારો કે તમારે અમેરિકાની 500 મોટી કંપનીઓમાં રોકાણ કરવું છે. એક-એક કરીને 500 શેર ખરીદવા અવ્યવહારુ છે. ETF એ કામ કરી આપે છે: ફંડ એ બધા શેર રાખે છે, અને તમે ફંડનો એક નાનો ટુકડો ખરીદો છો.
ફાયદો સીધો છે — એક કંપની ડૂબે તો તમારું આખું રોકાણ ડૂબતું નથી. નુકસાન પણ સીધું છે: એક કંપની બમણી થાય તો તમારું રોકાણ બમણું નથી થતું. ETF જોખમ અને વળતર બંને સરેરાશ કરે છે.
પ્રકારો — અને કયો કોના માટે
| પ્રકાર | શું કરે છે | કોના માટે |
|---|---|---|
| વ્યાપક ઇન્ડેક્સ ETF | આખા બજારનો કે મોટા ઇન્ડેક્સનો પીછો કરે | શરૂઆત કરનારા માટે સૌથી સીધો રસ્તો |
| ક્ષેત્ર (sector) ETF | એક જ ઉદ્યોગ — ટેક્નોલોજી, બેંકિંગ, દવા | એ ક્ષેત્ર વિશે ખરેખર સમજ હોય તો; વધઘટ વધારે |
| સોનું / કોમોડિટી ETF | ધાતુ કે કોમોડિટીના ભાવનો પીછો | જુઓ સોનામાં રોકાણ |
| Active ETF | ફંડ મેનેજર જાતે પસંદ કરે — ઇન્ડેક્સ અનુસરતું નથી | ખર્ચ વધારે; «ETF એટલે સસ્તું» અહીં લાગુ નથી |
| Leveraged / Inverse ETF | ઇન્ડેક્સના રોજના બદલાવના 2x/3x, કે ઊંધું | લાંબા ગાળા માટે નહીં — નીચે જુઓ |
એ રોજ રીસેટ થાય છે. બજાર ઉપર-નીચે થતું રહે તો રોજેરોજની ગણતરી ભેગી થઈને મૂળ ઇન્ડેક્સથી બહુ જુદું પરિણામ આપે છે — ઇન્ડેક્સ વર્ષના અંતે એ જ જગ્યાએ હોય તોય 2x ETF ખોટમાં હોઈ શકે છે. આ ખામી નથી, રચના જ એવી છે. એ ટૂંકા ગાળાના સાધનો છે, «વધારે વળતરવાળું ઇન્ડેક્સ ફંડ» નહીં.
ખરેખર શું સરખાવવું
નામ અને ભૂતકાળનું વળતર જોઈને પસંદ કરવાની લાલચ થાય છે. વધારે કામની ત્રણ બાબતો આ છે:
- ખર્ચ ગુણોત્તર (expense ratio). દર વર્ષે NAV માંથી કપાય છે. 0.5% અને 0.05% કાગળ પર બંને «નાના» લાગે છે; વીસ વર્ષે તફાવત મોટો થાય છે — ગણકથી જાતે જુઓ.
- ટ્રેકિંગની ગુણવત્તા. ફંડ ઇન્ડેક્સથી કેટલું પાછળ રહે છે. બે ફંડ એક જ ઇન્ડેક્સ અનુસરતાં હોય તોય પરિણામ સરખું ન પણ હોય.
- ફંડનું કદ અને ખરીદ-વેચાણની સરળતા. બહુ નાનું કે ઓછું વેપાર થતું ફંડ વેચતી વખતે ભાવ ખવડાવે છે.
મારો પોતાનો મત: સૌથી ઓછો ખર્ચ ગુણોત્તર જ સૌથી સારું ફંડ નથી. 0.03% વાળું નાનું ફંડ જેમાં ભાગ્યે જ વેપાર થાય, એના કરતાં 0.09% વાળું મોટું અને સહેલાઈથી વેચાય એવું ફંડ ઘણી વાર વ્યવહારમાં સસ્તું પડે છે — કારણ કે વેચતી વખતનો ગાળો ખર્ચ ગુણોત્તર કરતાં મોટો હોઈ શકે.
ભારતથી ETF ખરીદવાના રસ્તા
- ભારતમાં નોંધાયેલાં ETF — NSE/BSE પર, રૂપિયામાં, ડિમેટ ખાતાથી. નિફ્ટી, સેન્સેક્સ, સોનું વગેરે.
- US માં નોંધાયેલાં ETF — LRS હેઠળ પૈસા મોકલીને; વિગત આ લેખમાં.
- ભારતીય «ફંડ ઓફ ફંડ» — રૂપિયામાં ખરીદાય, અંદરથી વિદેશી ETF રાખે. સહેલું પણ ખર્ચનું બેવડું પડ.
વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો
ETF કે મ્યુચ્યુઅલ ફંડ?
ETF બજારના કલાકોમાં ભાવે ખરીદાય-વેચાય; મ્યુચ્યુઅલ ફંડ દિવસના અંતના NAV પર. નિયમિત SIP માટે ઘણાને ફંડ સહેલું પડે; ભાવ પર નિયંત્રણ જોઈતું હોય તો ETF.
ETF માં નુકસાન થઈ શકે?
ચોક્કસ. વૈવિધ્ય એક કંપનીના જોખમને ઘટાડે છે, બજારના જોખમને નહીં. આખું બજાર ઘટે તો ETF પણ ઘટે છે.
ડિવિડન્ડ મળે?
ફંડ પ્રમાણે — કેટલાંક વહેંચે છે, કેટલાંક પાછું રોકે છે. યોજનાના દસ્તાવેજમાં લખેલું હોય છે; વિદેશી ETF હોય તો કરવેરાની અસર પણ જુદી પડે.
આ લેખ સામાન્ય માહિતી માટે છે; રોકાણ સલાહ નથી. કોઈ ચોક્કસ ફંડની ભલામણ અહીં નથી. રોકાણમાં મૂડી ગુમાવવાનું જોખમ રહેલું છે; ભૂતકાળનું વળતર ભવિષ્યની ખાતરી નથી.
સંદર્ભ સ્રોત
નીચેના જાહેર, પ્રાથમિક સ્રોતો પરથી લેવાયું છે.